Από τις απαρχές του Internet βασικό ζητούμενο των χρηστών ήταν και παραμένει η ελεύθερη και ανοικτή πρόσβαση στην πληροφορία,  βασικό άλλωστε συστατικό και της φιλοσοφίας του ίδιου του διαδικτύου. Στο ακαδημαϊκό περιβάλλον, οι αυξημένες ανάγκες για έγκυρη και έγκαιρη πληροφόρηση σε συνδυασμό με την επιθετική τιμολογιακή πολιτική των εμπορικών εκδοτικών οίκων στις ηλεκτρονικές συνδρομές περιοδικών, δημιούργησαν από τις αρχές της δεκαετίας μας διάφορους προβληματισμούς, κινήσεις και πρωτοβουλίες προς την κατεύθυνση της ανοιχτής πρόσβασης.

Santa Fe Convention

Ιστορικό σημείο εκκίνησης για τις συστηματικές και οργανωμένες προσπάθειες για την ανοιχτή πρόσβαση αποτελεί μια συνάντηση που διοργανώθηκε στην Santa Fe των ΗΠΑ τον Οκτώβριο του 1999, από τους Paul Ginsparg,  Rick Luce και Herbert Van de Sompel για να ερευνηθούν οι δυνατότητες συνεργασίας μεταξύ των e-print αρχείων που ήδη είχαν αρχίσει να εξαπλώνονται στην παγκόσμια ακαδημαϊκή και ερευνητική κοινότητα. Αποτέλεσμα της συνάντησης ήταν η γνωστή Santa Fe Convention, που παρουσίασε ένα απλό τεχνικό και οργανωτικό πλαίσιο για την υποστήριξη της συνεργασίας και διαδραστικότητας μεταξύ των αρχείων e-prints.

Διαβάστε ολόκληρη τη διακήρυξη

Open Archives Initiative (OAI)

Αποτέλεσμα των προσπαθειών αυτών ήταν η σύσταση της ομάδας – κοινότητας Open Archives Initiative (OAI) και η ανάπτυξη των πρώτων εργαλείων συλλογής (harvesting) μεταδεδομένων από ψηφιακές συλλογές. Τα μέλη του OAI άρχισαν να εργάζονται πάνω στην ανάπτυξη του κατάλληλου πρωτοκόλλου συλλογής μεταδεδομένων και από το αρχικό πρωτόκολλο της Santa Fe Convention γρήγορα πέρασαν στην πρώτη έκδοση του γνωστού σήμερα OAI-PMH (Open Archives Initiative Protocol for Metadata Harvesting). Από τα μέσα του 2002 αναπτύχθηκε και κυκλοφόρησε η δεύτερη έκδοση του πρωτοκόλλου όπως ισχύει σήμερα, το OAI-PMH 2.0.

Η ευρεία διάδοση και αποδοχή του ΟΑΙ-PMH 1.0 έδωσε ώθηση στις σχετικές προσπάθειες και το Φεβρουάριο του 2002 οι University of Michigan Libraries Digital Library Production Services λειτούργησαν για πρώτη φορά ένα οργανωμένο OAI harvester τεκμηρίων από τις μεγαλύτερες ψηφιακές συλλογές ανοιχτής πρόσβασης παγκοσμίως, το OAIster, ενώ το γνωστό BioMed Central εφάρμοσε την δική του πολιτική ανοιχτής πρόσβασης, Open Access Charter, εξασφαλίζοντάς την ακόμα και στην περίπτωση αλλαγής του ιδιοκτησιακού καθεστώτος.

Budapest Open Access Initiative (BOAI)

Κομβικό σημείο για την εξάπλωση της φιλοσοφίας της ανοιχτής πρόσβασης θεωρείται πλέον η διακήρυξη της Budapest Open Access Initiative (BOAI) που προήλθε από μια σχετική συνάντηση εργασίας που οργάνωσε το Open Society Institute του μεγαλοεπιχειρηματία George Soros στην Βουδαπέστη στις 1 & 2 Δεκεμβρίου 2001. Σύμφωνα με την διακήρυξη και αποκλειστικά για τα επιστημονικά και ακαδημαϊκά ερευνητικά τεκμήρια, με τον όρο Open Access (Ανοιχτή Πρόσβαση) εννοείται:

ότι (αυτά) είναι ελεύθερα διαθέσιμα στο διαδίκτυο, και οι χρήστες είναι ελεύθεροι να διαβάσουν, κατεβάσουν (download), αντιγράψουν, κυκλοφορήσουν, εκτυπώσουν, αναζητήσουν ή να συνδέσουν (link) το πλήρες κείμενο αυτών των τεκμηρίων, να τα αναλύσουν για την δημιουργία ευρετηρίου, να τα περάσουν ως δεδομένα σε λογισμικό ή να τα χρησιμοποιήσουν για οποιονδήποτε άλλο νόμιμο σκοπό, χωρίς οικονομικά, νομικά ή τεχνικά εμπόδια,  πέρα από τα απαιτούμενα για την πρόσβαση στο διαδίκτυο. Ο μόνος περιορισμός σχετικά με την αναπαραγωγή και την κυκλοφορία των τεκμηρίων και αντίστοιχα των πνευματικών δικαιωμάτων, θα πρέπει να είναι η δυνατότητα του δημιουργού να έχει τον έλεγχο στην ακεραιότητα της δουλειάς του και το δικαίωμα να αναγνωρίζεται και να αναφέρεται με τον κατάλληλο τρόπο.

Bethesda Statement on Open Access Publishing

Στις 11 Απριλίου 2003, σε μια αντίστοιχη με το BOAI συνάντηση επί αμερικανικού εδάφους, τέθηκαν και τα δύο βασικά κριτήρια για τον χαρακτηρισμό μιας έκδοσης ή ενός τεκμηρίου ως ανοιχτής πρόσβασης και τα οποία συμπεριελήφθησαν στην αντίστοιχη διακήρυξη που έχει μείνει γνωστή ως Bethesda Statement on Open Access Publishing. Τα κριτήρια αυτά είναι:

  • Οι συγγραφείς και οι κάτοχοι των πνευματικών δικαιωμάτων παρέχουν σε όλους τους χρήστες παγκοσμίως, δικαίωμα ελεύθερης, απρόσκοπτης, διαρκούς πρόσβασης στο τεκμήριο, την άδεια να αντιγράφουν, χρησιμοποιούν, μεταδίδουν και παρουσιάζουν το έργο δημοσίως και να δημιουργούν και κυκλοφορούν παράγωγες εργασίες σε οποιοδήποτε ψηφιακό μέσο για οποιοδήποτε υπεύθυνο σκοπό, με την κατάλληλη δήλωση – απόδοση της δημιουργίας – συγγραφής, καθώς επίσης και την άδεια να αναπαράγονται σε μικρούς αριθμούς έντυπα αντίγραφα για προσωπική χρήση.
  • Μια ολοκληρωμένη έκδοση του έργου (τεκμηρίου) και όλα τα συμπληρωματικά στοιχεία, συμπεριλαμβανομένου και ενός αντιγράφου της άδειας, όπως περιγράφηκε στην προηγούμενη παράγραφο, σε κατάλληλη ηλεκτρονική μορφή, έχει αποθηκευτεί αμέσως με την αρχική έκδοση σε ένα τουλάχιστον ψηφιακό δικτυακό αποθετήριο (repository), το οποίο υποστηρίζεται από ένα ακαδημαϊκό ινστιτούτο, επιστημονικό οργανισμό, κυβερνητική υπηρεσία ή από οποιοδήποτε άλλο εγκεκριμένο φορέα,  ο οποίος επιζητά την παροχή ελεύθερης πρόσβασης, ανεμπόδιστης διανομής και μακροχρόνιας αρχειοθέτησης.

Διαβάστε περισσότερα για την διακήρυξη

Directory of Open Access Journals & Berlin Declaration

Τον Μάϊο 2003 η βιβλιοθήκη του Lund University της Σουηδίας εισάγει το Directory of Open Access Journals, το οποίο ευρετηριάζει αρχικά σε επίπεδο τίτλου τα σημαντικότερα επιστημονικά περιοδικά ανοιχτής πρόσβασης παγκοσμίως. Σήμερα το DOAJ ευρετηριάζει σε επίπεδο τίτλου 1800 περίπου περιοδικά και σε επίπεδο άρθρου 451! Τον Οκτώβριο του 2003 ο μη κερδοσκοπικός οργανισμός Public Library of Science ύστερα από διετή προετοιμασία εκδίδει το πρώτο του επιστημονικό περιοδικό ανοιχτής πρόσβασης, το PLoS Biology.

Τον ίδιο μήνα δημοσιοποιείται η διακήρυξη Berlin Declaration on Open Access to Knowledge in the Sciences and Humanities υπό τον συντονισμό του Max Panck Society και του European Cultural Heritage Online (ECHO).

Τον Μάϊο του 2004 η Βιβλιοθήκη & Κέντρο Πληροφόρησης (ΒΚΠ) του Πανεπιστημίου Πατρών δημιουργεί και λειτουργεί την ψηφιακή συλλογή Κοσμόπολις, την πρώτη ολοκληρωμένη συλλογή ανοιχτής πρόσβασης στην χώρα μας, χρησιμοποιώντας την ομώνυμη εφαρμογή διαχείρισης η οποία αναπτύχθηκε εξ ολοκλήρου από την ΒΚΠ.

The Alhambra Declaration

Ο Σύνδεσμος των Βιβλιοθηκών της Νότιας Ευρώπης (Southern European Libraries Link-SELL) που εκπροσωπεί κοινοπραξίες βιβλιοθηκών από την Ελλάδα, Ισπανία, Ιταλία, Πορτογαλία και Τουρκία και το Ισπανικό Ίδρυμα Επιστήμης και Τεχνολογίας (Fundacion Espanola para la Ciencia y la Tecnologia – FECYT) ανέλαβαν την πρωτοβουλία να οργανώσουν τη συνάντηση εργασίας «Policies for the development of OA in Southern Europe», στις 12-14 Μαΐου 2010, στη Γρανάδα της Ισπανίας.

Βασικός στόχος της συνάντησης ήταν η δημιουργία ενός δικτύου επικοινωνίας και συνεργασίας μεταξύ αντιπροσώπων από φορείς που εμπλέκονται ή/και δραστηριοποιούνται στα θέματα Ανοικτής Πρόσβασης (δημόσια διοίκηση, φορείς χρηματοδότησης, συγγραφείς, εκδότες, βιβλιοθήκες) στη Νότια Ευρώπη, το οποίο θα αναλάβει την προώθηση των κατάλληλων κοινών πολιτικών Ανοικτής Πρόσβασης σε κάθε χώρα της περιοχής: Γαλλία, Ελλάδα, Ισπανία, Ιταλία, Πορτογαλία και Τουρκία.

Στην συνάντηση παρουσιάστηκαν και συζητήθηκαν οι αναφορές για την υφιστάμενη κατάσταση στα θέματα Ανοικτής Πρόσβασης σε κάθε χώρα της Νότιας Ευρώπης, ενώ μέσα από τη δημιουργία μικρών ομάδων εργασίας σε στοχευμένα ζητήματα επιχειρήθηκε η καταγραφή, ανάλυση και επεξεργασία πολλών διαφορετικών παραμέτρων και προβλημάτων που σχετίζονται με την Ανοικτή Πρόσβαση.

Στην Ελληνική ομάδα εργασίας συμμετείχαν οι κ.κ. Ιωάννης Κλαψόπουλος (Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας) και Παναγιώτης Γεωργίου (Πανεπιστήμιο Πατρών) εκ μέρους του Συνδέσμου Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών – ΣΕΑΒ, Εύη Σαχίνη και Βικτωρία Τσουκαλά εκ μέρους του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης, καθώς και η κα Μάγγη Μίνογλου, εκδότρια.

Το αποτέλεσμα των εργασιών της συνάντησης ήταν η σύνταξη της διακήρυξης Alhambra Declaration on Open Access όπου περιέχονται:

  • γενικές και ειδικές συστάσεις και προτάσεις για τη δημιουργία πολιτικών ανάπτυξης της Ανοικτής Πρόσβασης στη Νότια Ευρώπη και ειδικότερα για:
  • την υιοθέτηση πρωτοβουλιών ενημέρωσης και τεκμηρίωσης για την προώθηση της Ανοικτής Πρόσβασης μεταξύ των ερευνητών, συγγραφέων, πολιτικών οργανισμών, κέντρων λήψης αποφάσεων κλπ
  • τη δημιουργία βιώσιμων εναλλακτικών εκδοτικών μοντέλων
  • τη διασφάλιση της ποιότητας των εκδόσεων Ανοικτής Πρόσβασης
  • την προώθηση της χρήσης των ιδρυματικών καταθετηρίων
  • συγκεκριμένο πλάνο ενεργειών για την προώθηση των συστάσεων και προτάσεων της διακήρυξης και γενικότερα για την ανάπτυξη της Ανοικτής Πρόσβασης σε κάθε χώρα της Νοτίου Ευρώπης.

Περισσότερες πληροφορίες βρίσκονται στο αναλυτικό κείμενο της διακήρυξης μπορείτε να το βρείτε στη διεύθυνση. Ο ΣΕΑΒ, ως ιδρυτικό μέλος του SELL, και με ενεργό συμμετοχή στα εγχώρια και διεθνή τεκταινόμενα στο χώρο της Ανοικτής Πρόσβασης τα τελευταία χρόνια, συμμετείχε ενεργά στην προετοιμασία της συνάντησης εδώ και ένα χρόνο, αναλαμβάνοντας την ευθύνη της σύνταξης και της συνεχούς επικαιροποίησης της αναφοράς για την υφιστάμενη κατάσταση της Ανοικτής Πρόσβασης στην Ελλάδα.